A budding journalist. I blog during my rush hours.

Monday, August 2, 2021

Inpâng lêr ah phalbi arpui ruol a ṭum

Zanah thilhring chi tinreng - khuongbai, khuongchirit, khausawr le add an inhram chur chur ta a, kum khat sunga a ri siet hun lai tak a ni lei le ruo mal a tla zinga, ruobawhawk a sur naw chang khawm a zing chuoi zing leiin Thlazîng an ti a nih. Hi thla tawp tieng hin phalbi inṭan hriet theina dingin inpàng hna a hung ir ṭan taa.


Thlalak hi a angpui hnai tak Google a mi hmang a nih.

Chuleichun, upa haiin : “inpâng lêr ah phalbi arpui ruol a ṭum tah” an lo ti hlak a nih. (Hmar Nunphung - H.V. Vara)


Inpâng thing hi ei ni phairuom lai hmu ding a um mang naw a, tlangram tieng chu hmu ding a la tam. Thing ṭha bek bek chu a ni naw, ṭenbaram a mawng tlangpui a ni nghe nghe. Thlazing thla ei hung chuongkai hin inpâng ler bukte a hna hai chu a hung ir ṭan a, chu chu phalbi hung inṭan ding mek lo dawng hmasa taktu ni a mi hmasa haiin an lo sinsie dan a ni a.


Thlazing a hin ui an hung hur hlak bawk a, ui hur thla ti a lo ko hlak khawm a nih. Amiruokchu, tlâng ui hai an lo ni tlangpui hlak a. Tulai chu ui chi (breed) dang dang an ni ta leiin a thla bik khawm um ta kher loin an nuom thla thla a hin an in zawl hrut el ta a nih.


Hi thla hi Rom haiin August an ti a nih.

Share:

Pegasus spyware hi iem a nih?

Tulai India ram sawrkar selkaltu pawl haiin nasataka an khekpui Pegasus project ti hi tawite in a thu tlangpui hei tarlang tum ei tih.

Rep image

International media dang dang hai chu ṭhangkhawmin, Pegasus spyware hmanga mi enthlak a nih ti ringhlana um suichiengna le suidawkna sin chu Pegasus Project ti an inbuk a. Hieng international media dang dang ṭhangkhawm hai laia hin Indian media "The Wire" khawm a ṭhangve a.


An ni rawiin an suinaa inthawk hin phone number 50,000 neka tam chu a ruka lo ngai le enthlak char char ni ngei dinga an ringthu an hung puong dawk taa. Hieng hai laia hin India rama inthawk minister ni lai zing, selkaltu tieng hotu, judge ni lai zing, journalist 40 neka tam le sumdawngtu lien hai phone number ṭhangin mobile number 300 zet khawm chu a ruka lo bi ve zing ni dinga ringhla a hung ni ta bawk a nih.


Pegasus hi iem a nih? Tu hmang ding am? : Hi mi enthlatu software hi nang i remtina le i hrietpuina ṭhang loa i computer device sunga lutin, i data hai lakhawmin third-party a thawn ding a nih.


NSO Group kutsuok Pegasus hi khawvela mi enthlatu software siem ta hai lai po po a thilthaw thei tak a la ni a. Smartphone — Android le iOS sunga lutin enthlatu hmangruoin (surveillance device) an inchang nghal thei a nih.


Amiruokchu, a siemtu Isarel company hin an hmangruo hi misuol le firfiek thil a che hai bawzuina le enthlakna dinga siem a ni thu an hril a. Vantlang mipui hai enthlakna a hmang dinga siem a ni nawh tiin an hril a. Mimal a nuom nuom ihmang el thei khawm ni loin, ram sawrkar kuoma chau an pekdawk thei a nih tiin an hril bawk.


Smartphone iem a ni zat birukna dinga licence pakhat man chu nuoi 70 chen a kai thei a. 2016 a price list dungzuiin NSO group hin device 10 (iPhone) a lut a enthlakna sin an thawna dingin USD 650,000 an lak a, installation fee USD 500,000 an lak bawk. A fee an lak hai hi an ang vawng naw a, an sin thaw ding le an thawna hmun izirin a dang ve a. Chun, mi an enthlak ding hai belsa an ni chun a man hi pek belsa pei a ni bawk.


Iengtin am sin a thaw? : Security thar tak le inthuo Mobile phone nisienkhawm Pegasus software/spyware hi a dang thei chuong naw a.


Spyware version hmasa 2016 laia mi hai khan “spear-fishing” thaw dan hmangin phone a hai hi spyware hi thawn lut hlak an ni a. An thaw dan chu, an tum tak hai phone ah hi thil hi text message annawleh email fethlengin an thawn a. Chu chu an tum hai khan an lo hmet dinga beisei a ni a, an hmet naw chun a thei chuong nawh. Amiruokchu, tuta version an hmang a hin chu hmet (click) kher ngai ta loin phone a khan a lut el an tah.


2019 kum a inthawk khan chu WhatsApp fethlenga missed call chau khawma mi phone sungah an lut thei taa, enthlatu ding haiin missed call an thaw khawm a Phone kawltu in a hriet thei nawna dingin a thawtu hai bawk hin an sukbo thei a. Miin an enthlak tum a nih ti ringhlana le hrietna nei loin an siem thei a. Hi kum bawk May thla hin WhatsApp chun, Pegasus in Android Phone le iPhone 1,400 infect dingin a code a bug chu a suksiet tiin an tum a. Hi intumna a siem le inzawma phone enthlak ni dinga ringhla hai lai hin sawrkar official, journalist, human rights activist hai an ṭhang a. A hnungin bug hi sukfel nawk vat a nih.


Iem a thaw thei? : Hi Pegasus enthlakna hi phone ah a lut ta chun, a neitu in hre der loin chu phone a iengkim chu an nuom dan dana hmua enin an ngai thlak thei taa. SMS, Contact, Call History, Calendar, Email, Browsing history, thlalak le video, call record, WhatsApp chat, GPS, Camera, Microphone hai po po chu an dit dan ang charin an hmang thei a. Thlalakna hai khawm an thu thu in enthlakna hmangruo in an hmangsa thei ti a nih. A puiin ṭi a um rap rap hle el!


Pegasus history tlangpui: 2016 khan Canadian cybersecurity organisation The Citizen Lab a researcher hai chun human rights activist Ahmed Mansoor a smartphone ah hi Pegasus hrik hi an hmudawk hmasatak a.


September 2018 in The Citizen Lab chun Pegasus a ruka hmangna rambung 45 an hmudawk a. List nuhnungtaka hin India khawm a ṭhang ti hmudawk a hung ni tah. 


October 2019 khan India rama human rights activist le journalist hai chu hi enthlakna a target an nih ti WhatsApp in a hmudawk nawk a.


July 2021 khan “Pegasus Project” ti hmingput international investigative journalism hmalakna a lo fe chun (India) sawrkarin sawrkar official, selkaltu pawl hotu, journalist, activist le a dang dang hai chu a lo enthlak ngei ti an ringhlana le intumna chu an hung puonglang ta thut a. 2017 le 2019 inkar sung khan India sawrkarin phone number 300 lai zet a lo enthlak char char tiin intumna le an ringthu a suitu hai hin an puong a nih.


Hi thil lei hin India rama selkal pawl hai lung a awi thei naw a, Parliament Monsoon Session fe mek khawm chu inṭhung mumal thei loin an siem a. Prime Minister, Rajya Sabha Chairman le Lok Sabha Speaker hai khawm an lu an hai ta hle.


Hieng ang in enthlakna hi thil ṭium tak el a ni a, tu chunga khawm tlung thei a nih. Invengna a um naw a, invengna um sun chu sawrkar ringum lem siemna kawnga ṭhang lak le ringtu hai ta ding chun Pathien kuoma ṭawngṭai ni el tâng a tih. (August 1, 2021 in ṬhalaiWeekly a insuo a nih)

Share:

Saturday, July 17, 2021

Assam Cattle Preservation Bill, 2021

Assam Chief Minister Himanta Biswa Sarma chun state Assembly session July 12, 2021 khan state a bawng hai humna ding dan induong a um “Assam Cattle Preservation Bill, 2021” chu a phar a. Hieng ang dan hi Bharatiya Janata Party (BJP) in lal na state hieng Uttar Pradesh, Madhya Pradesh le Karnataka a hai zam a lo ni tah. Assam Bill thar hi iem a nih ei thei angin zuk en ei tih.

Image credit: LiveLaw

Bill thiltum tak? That an ni dan, fak an ni dan le dan kal hmanga tawl an nina hai chu dan hmanga enkai a tum a. Registered veterinary officer in ran (bawng) that ding chu a fit ngei ti certificate a pek dawk hai ti naw chu hi Bill hin that a khap taa. Bawng kum 14 tling ta chin hai annawleh sin thaw dinga nau neina kawnga, accident le a san dang dang leia chuoi ta hai chu that thei dinga certified ning an ta. Chu khawm chun, bawng that dinga certified hai chu nuomna hmun hmun a that a remti ta naw a, sawrkarin licensed le a thatna hmun bik a hrietpuina hmun a hai chau that remti a ni taa. Tlawmte inthlazalin, sakhuona thil a dingin bawngpui, bawng la le a te ti lo hai po chu ran that chu phal thei ding angin a sie a nih.


Bawng tawl khap thua hi Bill a inkhuokhirna: Hi Bill thar propose a um hin state a inthawk hmun dang hrim hrim pana bawng tawldawk khap a tum ta bawk a, chubaka chun, state sunga bawng tawl lawnna khawm a khapsa tum ta bawk. Prevention of Cruelty to Animals Act, 1960 dungzuiin agricultural annawleh animal husbandry thil a ding, bawng tawl ding chu thuneitu haiin remtina pe thei an tih. District sung, rama bawng tla dinga ṭhuoi annawleh agricultural/animal husbandry thil a ding hai ruok chu khap ni naw ni a. District sunga registered animal market a inthawk zawr le inchawk dinga bawng tawlna ruok chun remtina a hrana lak a ngai kher naw ding a nih. 


Bawngsa le bawngsa product hrim hrim ieng anga khap am? Sawrkarin a remtina hmun nawa bawngsa le a product hrim hrim zawr chu a khap tum a. Hindu, Sikh, Jain le bawngsa fa lo sakhuo zuitu haiin an awpna biel sunga le temple, satra (Vaishnavite monastery), annawleh Hindu sakhuona hmun hrim hrim a inthawk km 5 rinkuol sunga bawngsa zawr khap ni ta bawk a ta, annawleh thuneitu haiin an remti na chena chau zawr thei ni tang a tih. Tutak hin Assam state a hin bawngsa fak chu dan kal a la ni hri naw a. The Assam Cattle Preservation Act, 1950 hin phalna ṭha tak neiin bawng kum 14 chung tieng hai that a remti a. Bill thar hin 1950 dan hi a hluohlan ding a nih.


Hi Bill hin Animal market hai iengtin am a enkai ding? Ṭha taka Inspection thaw a ni theina dingin Committee annawleh recognised animal market tin haiin an chawtu hai kuomah “proof of sale” le “proof of purchase” chu ansuo (issue) ngei ding a nih. Hi dan zawm naw tu hai chu an animal market khar pekna tuok thei an ta, dan bawsietu hai chu animal market an lut khap ning a ta salam inchawi tir ni bawk an tih. Bill induonga um hin, dan zawm loa bawng tawltu hai chu man thei dingin Police le Vety officer hai thuneina a pek a. Chuonga bawng mana um hai chu Cow shelter annawleh hieng a tlukpui ah peklut ding a nih.


Bill provision bawsetu haiin iem an tuok ding? A chunga dan hrillang a um bawsetu hai chu kum thum a inthawk kum riet chen lungina khum ning an ta. Salam, tangka nuoi 3 a inthawk nuoi 5 chen an thilthaw dungzuiin chawisa thei bawk an tih. A nawn a suksuoltu hai chu hremna hi a thuoin an tuok ding ti a ni bawk.


Hi Assam Bill thar hin India hmarsak state dang haiah nghawng a nei ding am? India hmarsak state lutna bulpui tak chu Assam hi a ni a. Bawng ti baka hin ram sung state dang dang a inthawk thuomhnaw hai po po a tam lem chu Assam fethlenga state dang tawllut vawng an ni a. Hi Bill hin, India hmarsak state a Kristien sakhuo bubitna hmun haiah nghawng a hung nei ngei dinga ring a ni a. Tuta proposed Bill hin an state a chawkbuoi ding a ni chun, hi chungthu hi Centre ah an tlun ding thu Meghalaya chief minister Conrad Sangma chun a lo hril ta nghe nghe a. State dang hai ruok chun hril ri an la nei nawh. Nisienkhawm, hi Bill hi a fethlenga nakie zam a hung ni huna chu indirect takin a mi la hung nghawng phak vawng ring a um a, chu laia a hmasatak ding chu sa man a hung ni ngei dinga ring a nih. A man tam tak tak hmaa lo fak pûk pûk chi ning a tih! (ṬhalaiWeekly July 18, 2021 issue a insuo a nih).

Share:

Monday, July 12, 2021

Khawser

Hi inthawina hi hri le hrai dangna dinga tlâng insang le hmingthang haia khawhri hai biek lungawina dinga an thaw a nih. Thiempu’n


“Himalawia hri le hrai, Thân tlang a hri le hrai,

Lêngtlânga hri le hrai, Kailâm tlâng a hri le hrai,

Khawbawn tlâng a hri le hrai hai inkieng ro” a ti hlak.

Tlangval hai chu in tinah an lut a, sawlhna chawiin insung kiltin a hri an hâwldawk a, “Hri suok rawh, hri suok rawh” tiin insunga mei um po po tuiin an chap hlum vawng a, lal ina inthawkin mei thar, sairam ṭâwl dam, thekher dam le rawṭâwl damin an insit a, chu mei thar chu in tinah an hmang hlak. Mei thar siem dan chu: Lal inah tîng pum ṭâwl tawng khat vel a seiin an ṭan a, a hmawr ve ve a chelin rawva pum ṭâwl an nâwt an nâwt a; a lum huntawk pha leh phuoi an lo sie a, chu inṭek chun phuoi chu a hung inût a, chu chun mei a hung suok hlak a nih.


Khawser an thaw ni chun khawsungah mikhuol lut awilo a na, kawtsuoah mikhuol dangna sûlhna an lo bâng a; mikhuol a lut lui ṭal chun sekhata an intlan hma chu mikhuol kha an hren hlak a, sum an pek thei naw leh an thuomhnaw bek intlan thei dingin an hrentang pek a, chutaka mawphurtu chu thiempu a nih. Chu zan chun chun risie siem awilo a na, ârchal chen khuong thei lo dingin an hrên a nih. (“HMAR NUNPHUNG - The Hmar Culture” - Pu H.V. Vara, Medalist in Lore & Culture).


Khawser ei ti hi tulaia Lockdown ei thaw mek dan leh inang famkim chie naw sienkhawm, hi thumal neka ṭha le mawi lem Lockdown hrilna ding ei nei naw a. Khawser ti hi sapṭawng a Lockdown ei hrilna ngeia hmang thei chu a ning a tih.  Chuleichun, Lockdown hi ei ṭawngin ei lo nei ngei a, hril le hmang hunah Lockdown ti nekin ei ṭawng mawi em em el “Khawser” hi insuk hmu ding a nih.


Thumal hrilfiena:

Sairam ṭawl - Sairam chu hlo chi khat, kha deu el a nih. (Dr. Upa VL Tluonga Bapui).


Thekher - Ruo ei thler a, a hlawmin ei khit, meiser dinga ei siem hai hi thekher a nih. Raw ṭawl kher!


Phuoi - Raw ṭawl chem a ziet di sar, ṭhek (tîng ang ang) pum ṭawl le raw ṭawl chang abikin rawpui ṭawl nawt tuoa mei lakkai naa hmang hlak a nih.


Sûlhna - Ngal zem tawk vel hlohna um hai hrilna a ni deu tak. Kea pal tawk chin hai.

Share:

Wednesday, July 7, 2021

Hotupa le Hotunu

Infiemna khawm ni lo, in ko dan ding ei hriet naw leia "hotupa/hotunu” tia ei in ko el hlak hi chu thil inphalam um deu a nih. Mi ei hriet ngai naw, ei hriet ngai khawm nisien, ko dan ding ei hriet naw lei ringawt a hotupa/hotunu ei inbuk el hlak hi a thumal in ko dan ding tak a ni chie dim ti hi ngaituo um tak a nih. A ko tu chu thu dang nisien, a dawngtu ta dinga hmaimawk um taka inchang thei a ni a. Tuolsuok ngai rak lo mihriem ta ding lem chun mit ar-inṭa a meng el theina ding khawm ning a tih.


Hotupa le hotunu ti baka hin, British haiin thil dang danga an ram le hnam, an khawtlang ta dinga thaw hlawk zuol hai kuoma inzana le chawimawinaa “Knighthood” an inhlan a Sir title an pek dam hi ei ni chun mengte inpek taka ei inpek el dam hi, British haiin mi hung hre hai sien chu, “Ana, in ram chu in la hnufuol vai leh mi ropui in lo tam ngei” an mi ti nuom el dam hi ka ring hlak a ni aw.


Ruolhawn infiemnaa hotupa le hotunu, annawleh in Sir na hai dam chu um thei ngai a ni a. Infiemna chu infiemna in liem el sienla, Television le tulaia ei mit fukna tak YouTube a hai dam video tam takin ei siem taa, inhnelna mei mei le infiemna khawm ni loa ei nuom dan dana ei in ko kawtlawk el pa hi bansan thei dan lampui ei hriet chun bansan tum tawl ta inla nuom a um ka ti ve mei mei annaw! Amiruokchu, ei ni rawi chu inthlak danglam ti hnam - tlangmi (tribal), rampuia inthawka mawng bieng bal raka khawpui hung pan ei ni leiin ei khawsak le chîng ṭhalo hai bâna a ṭhalem a hang thlak ti harsa em em chu ei nih ti inhmai thei a ni nawh. Nisienkhawm, a tum a tum tu ta ding chun Thlapa kai ding khawm ni lo chu thei naw ding a um chuong nawh.


Sir title hi Queen in a ram ta dinga thaw ṭha le hlawk zuolhai a chawimawina a ni a. Hotunu le hotupa hi chu school a ei zirtirtu annawleh, ei hnam hotu le kohran hotuhai dam ei kona ah ei hmang hlak bawk a. Mitin in ko pawlawt na a hmang chu a lo ngai naw tawp el. Ngai naw chu thuhran nisienla, ei nina/an nina khawm ni loa mi chunga ei van buk khan “hotu” ni reng hai nina ienga ei ngai naw zie suklangna a ni sa bawk a nih.


Hmelhriet ngai lo, annawleh inbiekpui ngai lo hai ei ṭawng a ei mawl biek nawna dinga mawi em em el ei ṭawng chun “unaunu/unaupa” ti hi ei nei ve a, a mawiin a ṭha em em el. A chunghnung le a hnuoihnung khawm um bik lo, ei ṭawng ngei ni bawk, mawl bik neka unaupa/unaunu a zuk in ko chu inza a umin a hlu em em. Nek a upa an lo ni pal tak leh, “U” ti ei hmang thei bawk a, chu neka “U” zuol deu an lo ni lem chun - Nu/Pa le Pi/Pu ei nei nawk bawk a. Hienghai hi, mi ei mawl biek nawna dinga ei mi hmasa haiin an lo in ko na hlak a ni a, neka upa inza inlang tir na a ni sa bawk leiin a ṭha hrim a nih.


Ei leili in Hmar ṭawng a perdawk in nâl thei rak nawa sapṭawng kher hmang ei lo nuom pal a ni chun, a sapṭawng a mi Miss/Mr ti hi hmang thei a ni bawk. Title hranpa taka inhlan ni lo, sap haiin inzataka in kona a an lo hmang tho. An President le an Prime Minister hai chen hi inzanain Mr/Miss tiin an address hlak. A hranpa a title chunghnung va’n hlan a ni kher nawh, ei nuom chun ei lo zawm ve thei ka ring.


Inzana ṭhang lo “hotupa le hotunu” hi bansan ngam ta inla, inza taka ei nina ang takin in ko ṭan tum ta lem ei tiu. Adum farakani!

Share:

Friday, July 2, 2021

Unau Hmelhai

Unau hmelhai ti hi ei ṭawng hmang lar rak lo laia mi a ni ka ring a, ṭhangthar tamtak chun ei paw rak naw el thei. Hmang zing zingna ding a zuk um el naw bawk. Unau hmelhai ti hi zantieng inthim ṭan, khawmuol de ruoi el, unau khawm hmel khawm chieng taka inhriet thei lo hun thimbut lai hi a nih. A fie awlsam dan ding tak chun, hmelhriet lo anga inhmu hmei hmuoina hun lai khawm ti thei ni mei a tih.


Sielmat khawlaidunga unau hmelhai hun

Mihriem inhrietchieng nawna hin buoina an tlun rawp hlak a, tlangmi (Zohnathlak) hai laiah unau hmelhai hi ṭum khat nek a tam a lo tlung taa. 1961 kum bul khan unau hmelhai leiin inhriethiem nawna a lo suok taa, chu zo chun 1997 khan unau hmelhai leia inhrietthiem nawna a tlung nawk a. Chu zo nawk chun, 2003 khan unau ei nih ti inhriet nawna lei bawkin buoina a tlung nawk bawk a. Hringna ṭhahnemtak chanin, mihriem in le lo le lungril a thlabarna nasatak hai nuoibo thei ni nawk ta lo dingin a châm a. Hril nikhuoah tienami anga hril niin ngainuom um tak tienami a ni kher nawh.


In hre si, in hre lo anga um a hmelma anga indo annawleh, hriet naw tehlem insir khumna hai hi unau hmelhai ti a hril a ni hlak bawk a nih.

Share:

Tuesday, June 29, 2021

Vakâwl lengruol Vaâk in a zui hrilfiena

Vakâwl ei ti hi vate chikhat a ni a, Kâwlhawk ti a ko khawm an ni bawk. An ni ang vate hai hi a hawn hawn a tla hlak an ni bakah ram hla tak tak khuol inzin hlak an ni a. Rampui pakhat a inthawk rampui dang hla deu deu panin a hawn hawnin an inzin hlak a. Upa (pi le pu) hai chun mo ṭhuoiin an fe (Vapuol mo ṭhuoi) tiin an lo hril hlak a.


Google thlalak hi entirna ding chaua hmang a nih.

Chuong a thaw ding neia inzin Vakâwl ruol hai chu, an fak zawng dan le an khawsak dan inang teu teu lo Vaâk chun an ni laia ṭhangve tumin a lo zui ve a. Khawsak le fak zawng dan inang lo chun Vaâk chu sawt a kawp thei nawa, a satlaw (sa thisa) zawngin a zamhmang ta dai a nih.


Hi tlar “Vakâwl lengruol Vaâk in a zui” ti hi mani nina ni lo, mi nina va’n ṭawmpui tum a ṭhang hlak hai hrilna a hmang hlak a nih.


An ṭan dan le hril dan anga chun hieng hin hril a nih: Tuivaârngo ei ti hi, an hungna le an fena chin an lo hriet ngai naw a. Kâwlkil a'nthawk hunga kâwlkawdawng tienga fe nâwk hlaka ngaiin vakâwl ti'n an lo ko hlak a nih. Thusam le hla a hai sâm a ni pha, kâwlva ti'n an lo ko hlak bawk.


Ni tlâk tâwma an hang vuong mur mur châng hin vaâkin an lo zui pal hlak a. Hienga mani vate chanpui ni lo, vuong hlat thei dân le rawng khawm inang met met lo, nuom vuong sâwl thlâwn el an ni angin mani nina inhre lova thil lo thaw/zui ve chawt hlaktuhai hrilna’n hi ṭawngkam hi an lo hmang hlak a nih.


Hi tlar hai le inzul a hril zawm sa thei “Vaâk changngo tawn” ti khawm a um a. Mani nina thupa khawsa hlak hai hrilnaa lo hmang hlak a nih.


Hieng anga hi hril a nih: Vaâk hin Tuivaârngo hi mawi a ti bêk bêk a. Vawikhat chu an thla tlawng hi inkhâwmin a thla ah a lo sunzep ve a. A ruolhai chu mâksanin tuivaârngo hawn lai chun a tla ve. Ni tlâk tâk ding leia an hei vuong phing le chun, a thla zep fâwmhai hung tlain a vaâk nina a hung inlang nâwka. Inzakna chau hlâwin a ruolhai tieng vêk chun a kîr nawk el an tah. Hienga mani nina thupa khawsa hlakhai hrilna hin, "vaâk changngo tawn" an lo ti hlak a nih.


Vaâk changngo tawn a hringnun hmang loin mani nina ang taka hringnun hi hmang lem ding a nih.

Share:

Sunday, June 27, 2021

Phengphe khua tlai khawi ṭan dan

Zohnathlak sul khat suoka mi ei ni ang hrimin Hmar le Lusei/Dulien hi ei lo inhnai hle a, ei ṭawng hai hrim hrim khawm hi an hnaia ei ṭawng upa ei ti hai hi ei ṭawng ei inhmang thleng ang deuin ka ngai hlak. Chu le inzul chie chu ni lo deuin, amiruokchu, hla thu le ziekna kawnga hai hmang hlaw em em el Dulien ṭawnga “phengphe khua tlai” ti hi a ṭobul, lakdawk a ni ṭanna ka ngaiven a. A thu hi a umzie le a hril tum chu ei hriet deu fur ka ring a, amiruokchu, an ṭanna le serdawk a ni dan tak hi a hrilfie thei ei vang fut chu ka ring. Chuleichun, hrietchieng nuomnain ka sip a.



Thu pawimaw tak el ni naw sienkhawm, hi lai thu hung serdawk a ni dan hi hrietchieng ka nuom a. Biek thei ka nei ang ang chu ṭawng tieng le tienami thil hre deua ka ngai hai ka rawn tawl a. A hrie ei lo tam naw hle. Chu laia chun Mizoram a um ka ruolpa James Varte ka zuk rawn a, ama chun mi dang zuk indawn sawngin chu zar pei chun a ṭobul ni ding awm chu a mi hung hril ta a nih.


Ama in a mi hung hrilsawng dan chu hieng ang hi a nih: pengpelep hai hi a tlangpuiin zing tieng huna hin an suokdawk hlak a. Chu chun parzu an dawk ding hin an suokdawk tlangpui hlak a. Zing tieng a suok ve loa chawhnung tienga pengpelep suok hai chu, an ruolhai zing tieng a lo suok haiin an dawk ding hai an lo dawk zo deu vawng ta hlak leiin, mi hnung - chawhnung tienga suoka parzu dawk ding zawng hai chu an hlawsam ta hlak a. Chu leia chu, phengphe khua tlai ti ṭawngkam hi hung serdawk ṭang a nih tiin a hril.


A umzie chu, a hun laia suokdawk ve loa mi hnunga suok hai chun chan an nei ve ta naw a nih. Pengpelep inhnu hai anga ei inhnu chun thil an hnu thei a, ei chan ding ang ei chang naw hlak a. Chuleichun, ngaizawng thil a dam, annawleh, ṭhang lakna ding thil hril a ni huna hai phengphe khua a tlai zo tah, annawleh a tlai zo hma hian ti hi hmang a hlaw em em el a nih.


Pengpelep chawhnung tieng a suok hlak hai anga ei suok a ni chun, chan boin ei khawsa hlak ding a nih. Chuleichun, pengpelep anga inhnu loin ei thaw ding ding hi a hun takah thaw tum hlak ei tiu ti an lo in hrilna hlak deu a hawi.


Ei tienami dang Zawlpal le Tuolbung hai chanchin a khawm a tawp tienga khan pengpelep nupa an um a hril a ni a, hriet buoi um thei a nih. Zawlpal le Tuolbung hai tienami a mi le chu an ang naw deu a. An hun tawp tienga Tuolbung in Zawlpal a thlan a pan a, chu chu a pasal Phunṭhi in a va hnawt a. Amiruokchu, Tuolbung chu Zawlpal a thlan a chun a hringna a lo lak hman taa. Chuphing chun Phunṭhi khawm chun a hringna a lak ve a, nisienkhawm, Tuolbung le Zawlpal chun pengpelep in an inchang sana an vuong hmang san ta dai a. Chutaka chun, Phunṭhi khawm chu pengpelep in an chang ve nawk a, an hnunga chun a hnawtzui ve ta pei a. Chu thil chu a nih vawisun chen a pengpelep nupa vuong hai hnungah pengpelep dangin a zui ve hlak hi, Phunṭhi in Zawlpal le Tuolbung hai nupa a hnawtzui ni a hril hlak a nih.


Pengpelep hai anga ei inhnu hmain ṭhang la thar ei tiu!

Share:

Friday, June 25, 2021

andrà tutto bene

Andrà tutto bene hi Italian phrase a ni a, a sapṭawng chun “everything will be alright” ti na a ni a. Ei tulai ṭawng taka hang hril chun, “la ṭha pei ei tih” ti leh a lo inmil hle. La ṭha pei ei tih ti sersuoktu hin Italian phrase hi a lo hriet hiel am a ni aw ka ti deu thawa, a lo hriet zau khawm a ni el thei, a pawi nawh!



2019 Krismas hlimtakin ei hmang zoa, 2020 kum thar ei lawma ei lam dup dup zo sawtnawte khan Eurokuilo thli ni awm takin a mi hung hrut tawl a, khawvel pumpui chu hrilengin a mi hung sawp tawl a. Chu laia an ṭan kum le ṭan hlim a tuor nasa tak chu khawvela health facility le infrastructure nei ṭha pawl taka ngai Italy ram a nih. Italy kha a nguiin a ngui tawp a, khawvelin a thlir tawp el a ni kha maw. Nisienkhawm, hun a hung liem a, hringna lem chu tamtak chân nisienkhawm boruok a hung inâng ve pei taa.


Ngirhmun pangngai tak lem chu la ni chie naw sienkhawm, boruokin zie um tieng a hung pan ṭan pei lai khan “andrà tutto bene” hi mipui hai insukphurna le beiseina hring an inpekna thu pawimaw tak el a hung inchang a nih.


“andrà tutto bene” hi Cantonese phrase “jiayou” ti le khawm an zul hle a. Jiayou ti hi, inthla loin annawleh chel zing rawh, ṭhang fan fan ti inkawk tir thei a nih.


Mihriemin hringnunah ngirhmun le hun chi dang dang ei tuok hlak a, ring reng dam, ei ring der lo dam. Harsatna chi dang dang, a tuortu ta ding chun a nat nep der lo, thlirtu mit a ruok chu danglam le nep em em a inlang khawm a um a, ei tuok an ang naw seng hlak. An ang khawm um a tih. Amiruokchu, hrileng nasatakin Italy ram a nuoi hmat el a chechang thei loa a siema khawvelin a thlir el ta hnung khawma an hung ngir suok nawkna hin mihriem ngirhmun le harsatna dang dang tuok hai ta ding chun beiseina ṭhatak el a siemin an entir niin ka hriet.


2020 kum bul a inthawk vawisun chen hin ei khawvel le ei ram boruok hi a la’n âng thei tak tak naw a. An âng ding ang vanga hung inlangin anleh, a nasa lemin a hung thaw nawk rup a. Tukhawm hin ngai ei la aw naw zing a, vel dang ei la tuok ding khawm niin hril ri mek a ni bawk. Hi hrileng lei hin mihriem tiemseng lo hai ngirhmun chu derthawng takin a siem a, hmatieng hun chiengkuong lo na ngirhmunah a thlak a nih.


Mimal a sin thawna nei hai, sungkuo, khawtlang chen a nghawng siet a. Pansak le panthlang annawleh khawsung mi in hre em em le inngaina em em hlak hai laiah “unau hmelhai” an tlung tir a. Lampuia intuok khawma mit sir a in mel zau zau el thaw ta dam ei um nuol ta ka ring. Tangka le fakzawng harsatna chau a ni nawa, mihriem lungril put le inlaichinna a chen hi hrileng hin nghawng a nei chu a ni ta hi.


Hmelma ni lo ding hai hmelma in a siem a, inhmangai ding hai inhmangai thei loin, ṭhangpui ngai le sawmdawl ṭul hai sawmdawl thei lo ding ngirhmunah a sie ta pei a. Dit thlang ni lo unau hmelhai chu, ei ramah, ei khawtlang ah ei hnawl thei loin a lo tlung ta zing a nih. A va pawi lawm lawm!


Amiruokchu, beiseina a la thi lem…! Khawvela mihriem hai hi beiseina bo der a khawsa ei um naw a. An baua inthawk kei chu beiseina ka nei nawh ti hai khawma beiseina an nei tho a. An hrillang nuom naw khawma an lungrilah beisei le riruongna an siem ngei hlak. Mihriem pangngai lo, ruol ban phak rak naw hai khawma beiseina an nei ve. Beiseina boa mihriem dam hi ei um nawh, beiseina ei nei ta naw chun ei inthuok ta nawh ti na a nih. 


Chu beiseina chun, ni thar lawmum a mi lan tlun ding a nih ti a mi’n ring tir tlat a. Chu chu tamtak damsan a ni hrim bawk. Covid lei kher kher a ni naw khawma tuuhin ei ngirhmun chu inzakum rak khawpa sie a ni el thei, ngirsuok nawk thei dinga inring ta lo hiel ngirhmun a um khawm ei lo ni el thei tah. Nisienkhawm, hun rinum hi a la tawp ding a nih. Harsatna chu la’n kieng ngei a tih. A hun ruok chu ei hrillawk thei nawh. Ringtu ei ni a Pathien a ringna innghat ding ei ni zie chu inhma ruol a ni nawh, ei thaw ding hrim a nih.


Chu le inruol chun ei ngirhmunin zie um tieng a pana khaw êng an lang thei hma po chu - “andrà tutto bene” ti a kam petin “jiayou” ti a ei la thaw hram hram a ṭul. Harsatna hi bo ngai nawng a ta, lawmna leh insawp zing hlak a tih. Mani in thunun thei hi a pawimaw a, in thunun thei lo ring naw tuhaiin an ning intel luotin an hringna an lak hlak. Nisienkhawm, chu chu harsat pumpelna a lo ni ngai nawh.


Harsatna pawm thiem a ṭul a, lunginuoi taka ṭhang a ngai hlak bawk. Philip Yancey lekhabu “Natna ei tuor lai hin Pathien khawlam a um a?” (Where is God when it hurts?) ti a zieknaa bung pakhata mi le hi thusep inzul deu a um a, a ziektu hisapna a ni chie am chu ka hriet naw lai zingin hermilin a kharna in hmang ka tih.


“Khawvel chanchin hi a ni dan ding ang takin tlungkim phawt raw seh. Perkhuong rem a ni hmain a hrui herdik hmasa phawt a ṭul a. Herdik a ni hnungin rimawi an rem chau hlak” tiin. #dawrkawn

Share:

Sunday, June 20, 2021

Lalmanga nu lawm rawih ni (Summer solstice)

Ka hriet inril naw leiin ziek lo ka tum deua chu ka ngaituo ka ngaituo leh, ziek ngeia ei hnutsie naw hin chu hun liem hnungah hmu ding a vang hlak ka ti a, hrietna inthuk tak nei ni naw lang khawm tlawmte bek hriet ang ang zuk zieklut met dingin ṭha ka ti ta lem a. Hun liem hnunga ei zawng hunah ziek ngeia ei namkai naw hai hi chu, hmu le hriet nawk mei mei hi a awlai ta ngai naw a, ziekna hmun ding ṭhatak a um pei ta bawk leiin a remchang lem ta bawk.

         (Google image for rep use only)

Ka status le Instagram a hai chu tawite ka lo ziek taa, kha bak kha ziek ding sei tak a um nawa chu tlawmin tuihni met ka nuom bawk. Kum hi a fe hrat khawp el a, inring naw karin kum chanve chu ei lo tlung a ni nawk ta zing el. June ni 21 hi mithiem, chung siar le van boruok tieng thil lo suitu haiin ni sawt ni taka an lo sinsie a ni a. Pi le pu hai khawma chu chu an hriet dan a lo ni ve a hawi.


Sulkhat suok unau, Zohnathlak kaupeng a mi hai hi chu ei inṭanna hi an anga hril hlak a ni leiin ei history hai khawm hi an ang deu nuol vawng leiin neitu nina insal tum a ṭhang khaw chun inselna suok awl tak a ni hrim, unau ei nih.


Tieng chu hun sien, June 21 - kum khat sunga ni sawt ni tak hi “Lalmanga nu lawm rawih ni” an lo ti hlak a, amiruokchu, hriltu le ziektu dang dang hai kuthnung ei en chun hril dan inang lo nukin a um a. Chuleichun, history hi chu andik tak ti a ṭhang khaw hi an tak hlak a. A ṭhen chun Lal in lawm an ruoi ngai nawh, “Lalmanga nu hlaw rawih ni” a nih an ti bawk a nih. Andik ve ve in pawm ei tih.


Khaw lal hai hi khawsung roreltu an ni leiin, thil dang dang khawsung inrelbawlna hai ngaivenin hun an hmang hlak a. Lo an nei ve hlak a chu, lo buoipuina ding a hranpa takin hun an nei ngai naw a nih. Lo nei hi a hau an tak em em a, nitin a office kaia sin thaw ang tluk deu thaw a nih, a sin hi a danga ti thu chau. Chuong chu a ni leiin lal hai hin lal an ni man hi khawsung mi haia inthawk, “lal hlaw” an ti chu hi an phut ve hlak a. Chu chu a tangka ang zawng annawleh a thil inpek zawnga la loin khaw mipui hai chu lawm ang ni loin an tha an ngiet hlak an tih.


Lalmanga nu hi Lal a ni a, khawsung mi hai hin lal bu sung tiin an kutsuok hai lal kuoma hin an peklut hlak bawk a. Kum khat sung hin ni khat, ni hni dam lal ta dingin sin an thaw hlak. Chu chu lal an ni mana an hlaw a nih.


Lawm chu ei in ruoi ngai naw a, lawm chu inṭhangpuina a ni leiin Lal hin lawm a ruoi ni loin a mipui hai tha a sawr a ni leiin “Lalmanga nu lawm rawih ni” ni loin “Lalmanga nu hlaw rawih ni” a nih tia hril le ziektu an um bawk.


Iengpo khawm nisien, Lal hin a khawsung mi hai chu a nuom hun huna ruoiin an tha a hmang thei bik a ni naw a. Kum khat sunga ni sawt ni tak June 21 hi remchanga hmangin hi ni hin khawsung mipui hai chun lal ta dingin an ni tha an pek a, sin an thaw hlakna ni a nih ti chu ei hril tum tak a nih.


June 21 zo tieng hin chu ni hai khawm tlawmin a hung tawi ṭan tang a ta, favang hun hung hnaiin awllen hai khawm chu hmabak ah an lo um ta pei a. Hun inhawi le hun thawveng tak a tlung ṭep ta a nih.

Share:

Recent Posts